Sanktuarium Maryjne w Gietrzwałdzie

Jego głównym punktem jest kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Pierwsza wybudowana tu świątynia została spalona w 1410 roku. W późniejszym okresie kościół był wielokrotnie przebudowywany. W 1500 roku konsekrował go biskup pomocniczy Jan Wilde.Kościół otrzymał wezwanie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.  W połowie 1790 roku biskup Ignacy Krasicki nadał kościołowi dwa nowe tytuły: św. Jana Ewangelisty i św. Apostołów Piotra i Pawła. Dzisiejsza Bazylika Mniejsza to neogotycki kościół, któremu nadano taką formę podczas przebudowy w latach 1878-84. Wtedy to powiększono go o transept i prezbiterium. Rzut kościoła jest w kształcie krzyża łacińskiego, położony na planie wydłużonego prostokąta. Od zachodu znajduje się kwadratowa wieża, kryta dachem z blachy ocynkowanej z zegarem z 1885 roku i trzema dzwonami. Korpus budowli przykryty jest dachem dwuspadowym z ceramicznej dachówki holenderskiej. Wnętrze świątyni zdobią polichromie z 1898 roku a ich autorem jest Justus Bornowski. Najcenniejszym zabytkiem kościoła jest piękna drewniana Pieta z 1425 roku a także obraz Matki Boskiej Gietrzwałdzkiej w formie Madonny Piastunki, podtrzymującej w ręku dziecię Jezus, ubranej w srebrnej sukience. Pierwsza wzmianka o tym obrazie pochodzi z 1568 roku. Potem był wielokrotnie odnawiany. Dzieciątko błogosławi prawą ręką, a lewą rękę opiera na księdze, nad koroną Madonny dwaj Aniołowie podtrzymują wstęgę z łacińskim napisem: „Bądź pozdrowiona, Królowo nieba, bądź pozdrowiona, Pani Anielska”.
Obiekt posiada własną bazę noclegową - Dom Pielgrzyma. 16 września 1877 roku w miejscu, gdzie dzieciom ukazywała się Matka Boska umieszczona została kapliczka z figurą Marii Panny. Prowadzącą do źródełka Aleję Różańcową  wysadzono grabowymi drzewami. Przy niej umieszczono piętnaście Kapliczek Różańcowych. 

Kościół parafialny p.w.św. Mikołaja i św. Jana Ewangelisty w Sząbruku 

Część Kościoła posiada polichromię wykonaną w 1924r., konserwowaną i uzupełnianą przez Annę Chlebowicz z Krakowa. Polichromia złożona jest z ornamentu wici akantowej, portretowych medalionów ze świętymi oraz iluzjonistycznej balustrady, obiegającej dookoła kolebkowe pobrzeża stropu. Wystrój wnętrza Kościoła jest w stylu barokowym, ołtarz główny pochodzi z 1744 r., a ambona z 1749 r. i zostały  ufundowane przez ks. A. Smoleńskiego.W głównym ołtarzu znajduje się obraz Świętej Rodziny z Szymeonu. Ołtarze przyboczne są w stylu rokoko. W Prawym znajduje się obraz św. Trójcy i św. Józefa, a w lewym zabytkowa rzeźba przedstawiająca ukrzyżowanie Chrystusa.Zachowały się także: gotycki pacyfikał, duże puszki z XVII w., monstrancja i dwa kielichy z XVIII w. W Kościele znajduje się tablica upamiętniająca ks. Turowskiego, który urodził się w pobliskim Unieszewie. Kościół poniósł bolesną stratę podczas I Wojny Światowej. Na zarządzenie władz niemieckich musiano oddać dwa najpiękniejsze dzwony z brązu. W murze przykościelnym jest tablica z nazwiskami mieszkańców Sząbruka poległych podczas I Wojny Światowej. Kościół jest najcenniejszym i najpiękniejszym zabytkiem Sząbruka wpisanym do rejestru zabytków (nr A-1004).

Kościół ewangelicki w Łęgutach 

Łęguty (niem. Langgut) to wieś położona nad rzeką Pasłęka, nieopodal jeziora Łęguty (Dłużniewo) przy drodze wojewódzkiej wiodącej do Łukty z Biesala. Z dokumentów źródłowych wynika, że wieś powstała przed 1352 rokiem ale podczas wojny głodowej w 1414 roku osada została doszczętnie spalona. W XVI wieku majątek należał do rodziny von Borck.  W 1589r. zbudowano tu nowy kościół parafialny za zgoda księdza – proboszczem i nauczycielem był znany kaznodzieja Marcin Aurifaber. W latach 1737 – 1738 w Łęgutach zbudowano nowy kościół ewangelicki, który przetrwał do dziś, a ostała się część dawnego wyposażenia, w tym tablica nagrobna Dietricha von Borcka z 1701r. Fundatorem kościoła był nowy właściciel Łęgut. Zaraz po 1701r. w skutek bankructwa Borcków majątek łęgucki i inne okoliczne dobra wykupiła znana w Prusach rodzina von Groebenów. We wsi znajduje się także zabytkowy dwór z XIX wieku a z zespołu folwarcznego zachowały się m. In. Obora i kuźnia, również z końca XIX w.

Pałac w Grazymach  

Na wzgórzu, gdzie dziś mieści się pałac już od średniowiecza wznosiła się obronna budowla - wiadomo, że dobra rycerskie w Grazymach powstały w 1352 roku. Dziś jeszcze wyraźnie widoczny jest obronny układ całego założenia. Ponadto obecny pałac wznosi się na średniowiecznych fundamentach, posiada też gotyckie piwnice. Grazymy od poł. XVI w. aż do 1725 roku były własnością rodu von Borcke, następnie von der Groeben, aż do lat 20-tych XIX w. Wówczas w wyniku małżeństwa stały się dziedzictwem rodziny von Stein-Kamieński. Pałac pierwotnie zbudowany na przełomie XVII i XVIII w. w stylu barokowym. Odbudowany w 1924 r. przez Albrechta von Stein. Dwukondygnacyjny, otynkowany na biało, z dachem mansardowym, krytym dachówką. Oficyna pałacowa – zbudowana w 1 połowie XIX w., klasycystyczna. Parterowa, otynkowana z dachem czterospadowym, krytym dachówką. Oprócz tych dwóch budynków zachowało się całe założenie folwarczne, z I poł. XIX w. 

Dwór w Łajsach

Łajsy (niem. Leissen) to dawny majątek ziemski, który w XVIII wieku należał do rodziny Jankowskich, a w następnym stuleciu do von Zabienskich. Zabudowania folwarczne zachowały się dość dobrze. Najciekawszym obiektem jest pseudoklasycystyczny dwór wzniesiony w latach 1881-1882, przebudowany po 1945 roku w części środkowej (uległa spaleniu). Otwory okienne półkoliste z licznymi zdobieniami. Dachy skrzydeł bocznych płaskie. Skrzydło wsch. Z kwadratową wieża widokową na dachu. W sąsiedztwie budynku dworskiego znajduje się dawny spichlerz – obecnie budynek gospodarczy.

Wieże obronne przy moście kolejowym na rzece Pasłęce

Zbudowano je około 1900 roku. Dwie czterokondygnacyjne wieże dla 2 plutonów piechoty, każda uzbrojona w 3 ckm i 5,3cm armatę szybkostrzelną w wieżyczce Grusona na stropie. Wieże połączone są poterną. Wieże zachowane w stosunkowo dobrym stanie. Wieżyczki Grusona "zabezpieczone" przez znanego zbieracza militariów, na ich miejscu betonowe "atrapy".

Przydrożne kapliczki

Kapliczki przydrożne to jedna z najbardziej wyrazistych cech Warmii. Nie brakuje ich i w Gminie Gietrzwałd. Jest ich przeszło 50, z czego 20 jest wpisanych do rejestru zabytków. Zgodnie z dawną tradycją kapliczki powstawały przy drogach i szosach. Budowali je pobożni mieszkańcy Warmii także przy swoich domach, posesjach i zagrodach. Są to kapliczki błagalne, dziękczynne i przebłagalne. Do dnia dzisiejszego zatrzymują one pielgrzymów na wspólną modlitwę i śpiewy, a według dawnych wierzeń odpędzały złe duchy, które gromadziły się w tych miejscach. Figurki we wnękach kapliczek przedstawiają przede wszystkim wizerunek Matki Boskiej ponieważ ich budowanie wiąże się z Kultem Maryjnym na Warmii, który po objawieniach gietrzwałdzkich (1877r.) umocnił się. Objawienia te były początkiem odbywających się licznych pielgrzymek do Sanktuarium Maryjnego w Gietrzwałdzie. Kapliczki są wyraźnym dowodem na głęboką wiarę i pobożność mieszkańców Warmi.