O gminie
Samorząd Gminy
Przewodnik po urzędzie
Gospodarka
Turystyka
Organizacje pozarządowe
Galeria Zdjęć
Historia |
|
Gietrzwałd został lokowany w pruskim polu Godikus przez kapitułę warmińską w roku 1352 na 70 włókach. Założycielem był Dietrich, stąd dawna nazwa – Dietrichswald. Wraz z założeniem wsi powołano tu parafię, której pierwszym znanym proboszczem był ks. Jan Sternchem. Parafia liczyła 8 wiosek (Łajsy, Naglady, Nowy Młyn, Pęglity, Rentyny, Unieszewo i Woryty) i należała do dekanatu Dobre Miasto. W XV wieku w miejsce drewnianego kościoła postawiono murowany z kamienia i cegły (dziś częściowo zachowany), gotycki. Konsekrował go w 1500 roku biskup pomocniczy Jan Wilde. Kościół otrzymał wezwanie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. Na początku XVIII wieku dodano wezwanie św. Jana Ewangelisty, a w 1790 roku także św. Apostołów Piotra i Pawła.
Gietrzwałd został zniszczony w czasie wojen polsko - krzyżackich w XV wieku, a w r oku 1455 zrabowały wieś wojska krzyżackie Jerzego von Schliebena. W połowie XVI wieku osada była nie zagospodarowana, mimo to istniała szkoła, a także działała karczma, którą w 1645r. otrzymał w posiadanie rajca olsztyński Jerzy Kunigk. W 1783r. Gietrzwałd liczył 57 dymów. Duże spustoszenie miejscowości dokonały wojska francuskie w 1807r.
Gietrzwałd jest jedną z charakterystycznych miejscowości Warmii. Do XIII wieku tereny te zamieszkiwało plemię Warmów, które zostało wymordowane przez rycerzy Zakonu Krzyżackiego podczas ich licznych podbojów. Na mocy decyzji papieża Innocentego IV z 1243 r. w kraju podbijanym przez Krzyżaków powstały cztery diecezje: chełmińska, pomezańska, warmińska i sambijska. Diecezja warmińska była ok. trzykrotnie większa od dominium i obejmowała teren po wielkie jeziora mazurskie na wschodzie i Pregołę na północy.
Terytorium dominium (państewka) warmińskiego przypominało kształtem trójkąt o nieregularnych bokach ze ściętym wierzchołkiem opierającym się o Zalew Wiślany. W dużym uproszczeniu granice Warmii wyznaczają nad Zalewem Wiślanym Frombork i Braniewo. Od Braniewa granica biegła nieco za Reszel, dalej za Biskupiec, obok Butryn, Gryźlin, Gietrzwałdu, Ornety do Fromborka. Granice Warmii ustalono w 1375 r. i przetrwały – z niewielkimi modyfikacjami – do końca jej samodzielności, czyli do zaboru jej przez Prusy w 1772r.
Warmia po II pokoju toruńskim w 1466r. weszła w skład Korony Polskiej wraz z Prusami Królewskimi. Warmia zachowała pewną autonomię, a biskupi warmińscy z kapitułą katedralną byli tu wyłącznymi gospodarzami świeckimi. Warmia w tym okresie miała lepsze warunki rozwoju gospodarczego i większą swobodę w zarządzaniu gospodarką niż w okresie krzyżackim. Znalazło to odzwierciedlenie w rozwoju kultury, sztuki i oświaty.
Po pierwszym rozbiorze państwa polskiego w 1772 roku Warmia została włączona do Królestwa Pruskiego i znalazła się w jego prowincji Prusy Wschodnie. Warmia ze względu na swoją odmienność wyznaniową aż do 1945 roku odróżniała się od pozostałej części Prus Wschodnich.
Najważniejszy okres w historii Gietrzwałdu przypada na koniec XIX w. W dobie nasilonej germanizacji objawiała się dzieciom mówiąca po polsku Matka Boża. Zapoczątkowało to ruch pielgrzymkowy do Gietrzwałdu i odrodzenie wśród Warmiaków poczucia łączności z Polakami w innych dzielnicach. Objawienia gietrzwałdzkie miały miejsce dziewiętnaście lat po Lourdes i trwały od 27 czerwca do 16 września 1877 roku. Głównymi wizjonerkami były: trzynastoletnia Justyna Szafrańska i dwunastoletnia Basia Samulowska. Obie pochodziły z niezamożnych polskich rodzin. Matka Boża przemówiła do nich po polsku, co podkreślił ks. Franciszek Hipler słowami: „w języku takim, jakim mówią w Polsce”. Objawienia Gietrzwałdzkie są jedynymi w Polsce oficjalnie uznanymi przez Kościół Katolicki.
W 1970 roku Ojciec Święty Paweł VI nadał świątyni gietrzwałdzkiej tytuł Bazyliki Mniejszej. W 1967 roku odbyła się koronacja gietrzwałdzkiego obrazu, której dokonał ksiądz Prymas Kardynał Stefan Wyszyński przy współudziale Kardynała Karola Wojtyły. Uroczystość ta związana była ze stuleciem objawień gietrzwałdzkich, które przyczyniły się do wzmożenia i rozszerzenia Kultu Madonny Gietrzwałdzkiej.
Polskość Gietrzwałdu i okolic potwierdzają dokumenty z początku XIX wieku, z których wynika, że na terenie gietrzwałdzkiej parafii działało 6 szkół, gdzie naukę w j ęzyku polskim pobierało 200 dzieci. Szczególnie po objawieniach Matki Bożej Gietrzwałd stał się ośrodkiem obrony polskości na Warmii. Andrzej Samulowski (1840-1928), znany poeta ludowy, który opiewał objawienia maryjne, założył tu 6 kwietnia 1878 roku pierwszą polską księgarnię. Księgarnia, prowadzona później przez jego żonę, przetrwała do 1939 roku. Współpracownik Samulowskiego, Antoni Sikorski, kierował drugą polską księgarnią w Gietrzwałdzie, powstałą w 1880 roku. W jego domu znajdowała się też czytelnia założona przez Towarzystwo Czytelni Ludowych. Od 1892 roku w Gietrzwałdzie działało Polsko-Katolickie Towarzystwo Ludowe pod wezwaniem św. Wojciecha, które organizowało obchody uroczystości narodowych i prowadziło teatr. To w Gietrzwałdzie powstała myśl o utworzeniu "Gazety Olsztyńskiej". W okresie międzywojennym powstała tu polska szkoła, od 1922 roku istniał oddział Związku Polaków w Niemczech. W Gietrzwałdzie spotykali się na zjazdach polscy harcerze, istniała polska biblioteka i świetlica. Do roku 1934 wszystkie nabożeństwa w gietrzwałdzkim kościele (oprócz jednej niedzieli w miesiącu) odprawiano w języku polskim.
|
